به مناسبت شعار سازمان بهداشت جهانی درسال2010 (سلامت وشهر نشینی)
تغییرات رژیم غذایی درزندگی شهرنشینی وتاثیر آن برشاخص های سلامت دندانها

بی تردید اگر بخواهیم تاثیرات همه جانبه زندگی شهرنشینی رابرشاخص های سلامت از بعد جسمانی وروانی مورد بررسی ومطالعه قراردهیم لاجرم باید به دقت وموشکافانه به شناخت مولفه هایی بپردازیم که وجه مشخصه ومتمایز زندگی شهرنشینی است وهمچنین مولفه های زندگی درنقاط غیر شهری را هم بشناسیم وسپس برون داد هر یک ازاین مولفه ها که به صورت اثرات روشن در زندگی ساکنین شهرهاوروستاها قابل مشاهده است مورد ارزیابی قرار گیردکه چگونه وطی چه فرایندهایی سبب تاثیر گذاری مثبت ویا منفی برشاخصه های سلامت شده است.
مسائلی چون تفاوت دسترسی به مراکز وامکانات آموزشی که منجربه تفاوت سطح سواد وتحصیلات وبطور کلی تفاوت میزان آگاهیهای افراد می گردد که این خود تغییر فرهنگ ،نگرش ودرنهایت عملکرد را بدنبال دارد وهمچنین است تفاوت در میزان درآمد وسطح اقتصادی که بطور مستقیم در میزان دسترسی افراد به امکانات بهداشتی که نقش مهمی در ارتقائ سطح سلامت دارد،اثر گذار است.
آلودگیهای زیست محیطی،تغییرات نامتعادل آب وهوادرمناطق شهری بویژه کلان شهرها که بسیار متفاوت ازنقاط روستایی است ،امروز از معضلات بزرگ درراه تامین سلامت شهروندان است واثراتی مانندسردرد،خستگی مزمن،بی حوصلگی،کاهش قدرت حافظه وعوارض بسیار دیگر از مشکلاتی است که مسبب آن همین عوامل تهدیدکننده است.
کاهش فعالیتهای فیزیکی وجسمانی،پشت میز نشینی،بی تحرکی،آپارتمان نشینی ازویژگیهای زندگی شهری امروز است که این مولفه درزندگی روستایی به سبب نوع مشاغل که اکثرا با فعالیت بدنی همراه است تاحد زیادی کم رنگتر است.حال درکنار کاهش تحرک فیزیکی مصرف غذاهای پر نمک وچرب وبا کالری بالاتر (فست فودها) که متاسفانه هرروز متداولتر می شود ساکنین شهرهارا به سوی بیماری سوق می دهد.
تفاوت درنوع وروشهای تغذیه ای وبطور کلی رژیم غذایی که خودباید از جنبه های مختلف مورد ارزیابی قرار گیرد از مولفه های مهم است زیرا در برخی موارد این تفاوت هاتاثیر مثبت بر سلامت داشته ولی همواره اینگونه نبوده است وچه بسا رویکردهای تغذیه ای جدید در شهرها سبب نابسامانی در شاخصه های سلامت وپیدایش مشکلاتی چون چاقی ،افزایش فشار خون،شیوع بیشتر پوسیدگیهای دندانی وعوارض دیگر می گردد.نکته جالب توجه این است که حتی برخی از این مولفه های شهرنشینی گاهی دیده می شود که چون چاقوی دو لبه عمل می کند بطور مثال بهبود سطح اقتصادی وبالاتر رفتن میزان درآمداز یک سو دسترسی بیشتر به امکانات از جمله دسترسی به امکانات بهداشتی را موجب  شده که سبب ارتقای سلامت می شود اماهمین درآمد بالا در جای دیگر منجر به تهیه واستفاده بی رویه ازمواد غذایی وتنقلات گران اما نامناسب مشودکه علاوه بر ایجاد چاقی بویژه در کودکان شهری که تحرک فیزیکی کمتری هم نسبت به کودکان روستایی دارند ، سبب افزایش پوسیدگی دندان در این کودکان می شوددر حالیکه کودکان روستایی که اغلب از غذاهای لبنی استفاده می کنند وتنقلات کمتری در اختیار دارندبا وجود درآمد کمتر وسطح فرهنگی واقتصادی پایین تردربرخی جنبه ها سالمترند.
از دیگر مولفه های تاثیر گذار برسلامت در زندگی شهری کاهش بعد خانوار نسبت به خانوارهای روستایی است که خود باعث بالاتر بودن سرانه اقتصادی افراد خانوارشهری ودر نتیجه برخورداری بیشتر افراد  خانوار  شهری نسبت به خانوار روستایی از امکانات وهمچنین توجه بیشتر والدین به هریک از فرزندان در خانوارهای شهری که بعد کمتری دارند است .
همان گونه که در ابتدای بحث به آن اشاره گردید زندگی شهر نشینی تا حد زیادی برنوع تغذیه انسانها تاثیر گذاشته است که این امر تا حد چشمگیری برشاخصه های سلامت جسمانی افراد تاثیر گذار بوده واز آن جمله است تاثیر آن بر شاخص سلامت دندانهاکه بوپژه در کودکان به خوبی مشهود است .مثلا.تنوع نوشیدنیهای موجود در بازار که به شکل آب میوه های صنعتی ،انواع نوشابه های گاز دار وغیره با درصد های مصرف بالاکه امروزه ثابت شده بسیاری از آنها به شدت اثر تخریبی روی مینای دندانها دارد وسبب پوسیدگی دندانها می شود .امروزه مطالعات انجام شده نشان داده که درصد پوسیدگی زایی نوشابه های گاز داروشیرین به مراتب بسیار بیشتر از مواد غذایی شیرین جامد است.از دیگر رویکردهای جدید تغذیه ای جوامع شهری جایگزین شدن مصرف آب میوه به جای اشکال طبیعی میوه جات است حال با توجه به این اصل که عمل گاز زدن وجویدن مواد غذایی ومیوه ها به خودی خودکمک به جریان یافتن بزاق و برداشت خود به خودی پلاک میکروبـــــی از سطح دندانها ( self cleaning) میشود که با مصرف آب میوه این فرآیند حذف شده ولذا این نوع رزیم غذایی به ضرر سلامت دندانها خواهد بود زیرا در واقع نقش عملکرد دندان¬ها در آن حذف میشود. مصرف بی رویه تنقلات چسبنده وشیرین مانند انواع شکلاتها ،کیک ها وشیرینی ها به عنوان میان وعده و به دفعات متعدد در طول روز بویژه در کودکان سبب بالا رفتن شاخص درصد پوسیدگی¬های دندانی درکودکان بویزه درشهرهاکه دسترسی به این مواد غذایی به دلایلی چون فراوانی ودردسترس بودن وهمچنین شرایط اقتصادی  خانوارهای شهری بیشتر است شده است واما جنبه ای راکه نباید از نظر دور داشت  تفاوت سطح تحصیلات و همچنین بعد خانواردر زندگی شهری در مقایسه با زندگی روستایی است که سبب تغییر نگرش وفرهنگ از جمله فرهنگ بهداشتی خانواده¬ها وحتی تغیرفرهنگ آنهادرانتخاب نوع رژیم غذایی شده است0 درانتها لازم است توجه همگان رابه این نکته جلب کنیم که اصلاح روشهای غلط تغذیه¬ای در زندگی شهرنشینی می تواند یکی از اصول مهم پیشگیری از بروز پوسیدگی های دندانی بویزه در کودکان باشد که نیل به این هدف در گام اول ازطریق آموزش های همگانی واصلاح فرهنگ بهداشتی وتغذیه¬ای باید صورت گیرد وگام بعدی دادن الگوهای تغذیه ای سالم به جامعه وتشویق همگان در جهت تطبیق رژیم غذایی وعادات غذایی خانوار با این الگوهای سالم خواهد بود زیراتجربه ثابت کرده است  در هر جا که یک فرهنگ نادرست باید حذف شود حتما لازم است فکری برای جایگزینی مناسب آن کرده باشیم در غیر اینصورت موفقیت چندانی بدست نخواهیم آورد. امید است که با فراهم آوردن غذای سالم  امکان زندگی سالم را برای خود و فرزندانمان فراهم آوریم0
                                                                                                           دکتر معصومه درگاهی
                                                                                                     کارشناس بهداشت دهان ودندان  
                                                                                                          مرکز بهداشت شمال تهران