به نام خدا

 

نگاهی به برنامه های تنظیم خانواده در ایران

 

 

در یكی از مناطق حاشیه ای تهران، جایی كه كمتر از نیم ساعت با پایتخت فاصله دارد، دختر جوان هر چند به شیوه گذشته مادرش در سنین پایین ازدواج نموده ، ولی رفتار و نگرش او در مورد باروری نسبت به گذشته تغییر نموده و از دیدگاههای سنتی گذشته تبعیت نمی نماید.

بحث تنظيم خانواده به معناي تناسب فرزندان با امكانات و شرايط زندگي در كليه تمدن‌ها، سوابق كهن دارد. مستندات باقي‌مانده، سابقه كنترل مواليد را 4000 سال پيش در مصر، 1600 سال پيش در هند، 1300 سال پيش در چين و 2000 سال پيش در يونان و ايران نشان مي‌دهد. تاريخ بشر وسايل و مواد فراواني را به عنوان ابزار جلوگيري از حاملگي در خود ثبت كرده است. براستی ، تنظیم خانواده بخش اصلی بهداشت باروری و کلید بهداشت و سلامت مادران ، کودکان ، خانواده ها ، اجتماعات و جوامع بطور کلی می باشد. کنترل موالید یعنی برنامه‌ریزی تعداد زاد و ولد در خانواده. کمیته کارشناسی سازمان بهداشت جهانی در سال 1971 تنظیم خانواده را چنین تعریف نموده است: تنظیم خانواده، روش اندیشه و زندگی است که بصورت داوطلبانه و بر پایه آگاهی، بینش و تصمیم‌گیری توسط افراد و زن و شوهرها در جهت ارتقاء بهداشت و بهزیستی خانواده‌ها اتخاذ می‌شود و از این رو در توسعه اجتماعی کشور، سهم مؤثری دارد،تنظیم خانواده منافع بسیار قابل ملاحظه ای را در بهداشت و توسعه انسانی درپی دارد.  ، بديهي است تنظیم خانواده در مقیاس خانوادگی وسیله ای برای فاصله گذاری بین فرزندان و تعیین تعداد فرزندان است و در مقیاس اجتماعی یکی از راه های برقراری تعادل میان توسعه اقتصادی، اجتماعی و میزان رشد جمعیت است.  يکي از باورهاي غالبي که در جامعه وجود دارد اين است که تنظيم خانواده را فقط ابزار کنترل جمعيت دانسته و جنبه هاي ارتقاي سلامت آن را که در سطح خانواده و جامعه از اهميت زيادي برخوردار هستند، ناديده مي گيرند،. بديهي است که در اين برنامه، افزايش آگاهي جامعه از تاثير بارداري هاي ناخواسته و پرخطر بر سلامت مادر و کودک، خانواده و در نهايت جامعه از فعاليت هاي اصلي خواهد بود. همچنين برنامه هاي تنظيم خانواده بايد برخورداري از اطلاعات و وسايل لازم براي تصميم گيري در مورد تعداد و فاصله گذاري بين فرزندان را براي جامعه خود فراهم کنند این برنامه جان زنان و کودکان را با پیشگیری از بارداری های ناخواسته و بدون برنامه و منتهی به  سقط جنین نجات میدهد.  تحقیقات نشان می دهند که تنظیم خانواده میتواند مرگ مادران راتا یک سوم کاهش داده و از مرگ نوزادان تا 20 درصد جلوگیری نماید به رغم اهميت تنظيم خانواده، حدود 200 ميليون زن در سراسر جهان كه مايل به تعويق يا پيشگيري از حاملگي بعدي خود هستند از روش‌هاي مؤثر به اين منظور استفاده نمی كنند تنظيم خانواده براي خانواده سودمند است ،   خانواده هاي كوچكتر و سالم تر مي توانند به سطح بالاتري از آموزش دست يابند و شانس بهتري براي فرار از فقر داشته باشند. تنظيم خانواده مي تواند با جلوگيري از حاملگي هاي پشت سرهم، فرصت زندگي بهتري را به زنان داده و باعث افزايش تحصيلات و كارآمدي آنها گردد و همچنين اين فرصت را به دختران جوان مي دهد تا در مدرسه بمانند و مادران وقت و انرژي بيشتري براي مراقبت و بهبود وضعيت خانواده شان بگذارندو از موقعيت اقتصادي و اجتماعي خود در جامعه لذت ببرند

 

برنامه‌هاي تنظيم خانواده در ايران:

 كنترل جمعيت و تنظيم خانواده به صورت پراكنده در سال 1337 شروع شد. از سال 1348 اين كار به صورتي متمركز ادامه يافت. سال 1346 در وزارت بهداري «واحد بهداشت و تنظيم خانواده» استقرار يافت تا جمعيت را كنترل كند. در سال‌هاي بعد واحد مزبور به نام «واحد جمعيت و تنظيم خانواده» معروف شد. در آن زمان نرخ رشد به طور متوسط سالانه 1/3 درصد بود كه با اجراي سياست‌هاي «فرزند كمتر، زندگي بهتر» در دهه 1355 -‌ 1345 فقط با اندكي كاهش به 7/2 درصد رسيد.
مرحله دوم سياست‌هاي تحديد مواليد و برنامه‌هاي تنظيم خانواده در ايران، از سال 1368 (پس از جنگ تحميلي ايران و عراق) اتخاذ و به اجرا گذاشته شد. هنگامي كه در سال 1367 نتايج سرشماري منتشر و ميزان رشد جمعيت در سال‌هاي 65 ‌-55 به طور كلي 9/3 درصد اعلام شد، خطر افزايش انفجاري جمعيت، متفكرين جامعه و در راس آن، دولت را به فكر اتخاذ سياستي رسمي مبني بر كاهش مواليد انداخت
سال 1368 اين سياست رسمي، تحت عنوان «تنظيم خانواده» اتخاذ شد و اجراي آن به وزارتخانه‌هاي بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، فرهنگ و آموزش عالي، آموزش و پرورش و سازمان‌هاي ذي‌ربط ديگر واگذار شد.که انصافا" از آن زمان تاکنون  این برنامه یکی از موفق ترین برنامه های بهــداشتی در کشــوربوده است ،یکی از عوامل موفقيت برنامه تنظيم خانواده و کنترل جمعيت در ایران مشاركت مردان می باشد البته مشاركت مردان در برنامه‌هاي تنظيم خانواده به معناي استفاده آنها از روش‌هاي مخصوص مردان نيست. بلكه اين مشاركت شامل درك درست مردان از محدوديت‌ها و نيازهايي است كه با استفاده از روش‌هاي پيشگيري از بارداري براي همسرانشان پيش مي‌آيد.. نکته بعدی  توزیع انواع روشهای پیشگیری از بارداری به صورت رایگان در کلیه مراکز بهداشتی درمانی دولتی می باشد،بهبود شاخص بارداري‌هاي ناخواسته در طي سال‌هاي اجراي برنامه تنظيم خانواده در كشور از ميزان 37 درصد در سال 71 به ميزان 6/18 درصد در سال 84 نشان از موفقیت برنامه تنظيم خانواده می باشد.  نقش آموزش و آگاهی جامعه نیز از آیتمهای ضروری می باشد همه برنامه هاي موفق تنظيم خانواده، موفقيت خود را وامدار آگاهي جامعه خود هستندنتایج شاخصهای IMESمیزان استفاده از روشهای مدرن تنظیم خانواده را 60% نشان می دهد که 76% از آنها از خدمات دولتی تنظیم خانواده استفاده می نمایند،بااین وجود چالشهائی از قبیل بهبود کیفیت مراقبتهای تنظیم خانواده ،نیاز های برآورده نشده تنظیم خانواده ، میزان باروری بالا در بعضی ازمناطق روستایی، جوانی جمعیت و ورود این بخش ازجمعیت به سنین بارداری  ، منابع مالی محدود و عدم اولویت بودجه ای به برنامه تنظیم خانواده در بهداشت باروری و حاکمیت برخی ارزشهای سنتی ،پایین‌بودن سطح تحصیلات و فقر ازجمله این مشكلات و چالش های پیش روی  می باشد که بر موفقیت برنامه‌های تحدید موالید موثر است. بنابراين تا رسيدن به هدف تنظيم خانواده كه تامين باروري برنامه ريزي شده و ايمن  است راهي طولاني در پيش داريم. با توجه به چالش هاي مرتبط با تنظيم خانواده و بهداشت باروري، لازم است در برنامه‌ريزي ها اولويت‌هاي زير مد نظر قرار گيرد:

       توانمندسازي همه سطوح ارائه خدمت در برقراري ارتباط بين فردي

       مشاور تنظيم خانواده و تهيه ابزارهايي كه سبب بهبود كيفيت مشاوره تنظیم خانواده شود

      افزایش دسترسی مردان به خدمات بهداشت باروری

      ارتقای سطح سواد و آموزش زنان

      بهبود دسترسی به خدمات بهداشت باروری با كیفیت وتدوین راهكاراستاندارد برای تضمین امنیت كالاهای بهداشت باروری

      تداوم ارائه خدمات تنظيم خانواده به صورت فعال و رايگان

      توجه به ويژگي هاي خانواده و بهداشت باروري

      افزايش آگاهی مردان به منظورمشاركت درتصمیم گیری آگاهانه و مشترک با زنان خود در مورد بعد خانوار

      آموزش جامعه به منظور تغییر باورهای غلط فرهنگی                    

      ارائه خدمات مشاوره‌اي و بهداشتي براي جوانان به ويژه جوانان در آستانه ازدواج

      گسترش همكاری دولت با بخش خصوصی

      متنوع ساختن روشهای پیشگیری از بارداری

         

منبع:world Population Day 2008

 

تهیه و تدوین: انسیه زمان آتشکار کارشناس بهداشت خانواده مرکز بهداشت شرق

منبع:IMES

سمینار روز جهانی جمعیت 1387

مروری بر چهارمین برنامه کشوری صندوق جمعیت ملل متحد    UNFPA